Prawo najmu8 min

Kara umowna w umowie najmu — kiedy działa, a kiedy nie

Artykuł opracowano z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji.

Zapis „100 zł za każdy dzień spóźnienia z czynszem" wygląda jak zabezpieczenie. Właściciel widzi kwotę, mnoży ją przez tydzień zwłoki i ma poczucie, że dług rośnie szybciej niż odsetki. W sporze ten zapis zwykle nie jest tym, czym się wydaje. Kodeks cywilny pozwala zastrzec karę umowną za zobowiązanie niepieniężne, a czynsz jest zobowiązaniem pieniężnym. Po tym tekście wiadomo, co z takiego zapisu zostaje, czym go zastąpić i przy których obowiązkach kara w ogóle ma o co się oprzeć.

Sto złotych za dzień nie tworzy kary umownej

Art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego (tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 795) pozwala zastrzec, że naprawienie szkody z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. To jest kara umowna. Czynsz, opłata do wspólnoty pobierana przez właściciela i zwrot kosztów mediów są świadczeniami pieniężnymi. Za ich opóźnienie Kodeks daje odsetki, nie karę.

Skutek praktyczny jest twardszy niż „sąd może się nie zgodzić". Nie dostajesz tego, co kara umowna akurat daje: należności w zastrzeżonej kwocie bez wykazywania wysokości szkody (art. 484 § 1). Zostaje zwykły dług i odsetki za opóźnienie. Druk z kwotą dzienną przy spóźnionym czynszu tworzy wrażenie, że wierzytelność rośnie skokami. W wezwaniu do zapłaty i w pozwie tego skoku nie ma z czego wziąć.

Krótszą wersję tego rozróżnienia — obok innych zapisów, które w sporze milkną — ma tekst o klauzulach abuzywnych w umowie najmu. Tu zostają warunki, których tamten tekst celowo nie rozwija: odsetki zamiast kary, obniżenie kary przez sąd i obejście polegające na tym, że karę przypina się nie do czynszu, tylko do wypowiedzenia spowodowanego czynszem.

Obejście przez wypowiedzenie z powodu zaległości

Częsty manewr wygląda poważniej niż stawka dzienna. Umowa mówi, że kara należy się, gdy wynajmujący wypowie najem z powodu braku płatności. Formalnie obowiązek, który „naruszono", to już nie zapłata, tylko trwanie umowy. W uchwale składu siedmiu sędziów z 20 listopada 2019 r., III CZP 3/19, Sąd Najwyższy uznał za niedopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na rzecz strony odstępującej od umowy, jeżeli podstawą odstąpienia jest naruszenie zobowiązania pieniężnego. Takie postanowienie jest sprzeczne z art. 483 Kodeksu cywilnego, a przez to nieważne na podstawie art. 58 § 1.

Najem nie jest umową, od której zawsze się „odstępuje" w tym samym trybie co od zlecenia. Wypowiedzenie z powodu zaległości ma własne przesłanki w ustawie o ochronie praw lokatorów i własną ścieżkę, opisaną przy najemcy, który nie płaci. Uchwała nie jest wyrokiem w Twojej sprawie i nie zastępuje tych przesłanek. Zamyka za to prosty skrót: nie da się ściągnąć kary za niezapłacony czynsz tylko dlatego, że w umowie kara wisi na wypowiedzeniu, a wypowiedzenie wisi na czynszu.

Zamiast kary zostają odsetki

Art. 481 § 1 daje wierzycielowi odsetki za czas opóźnienia, choćby nie poniósł szkody i choćby dłużnik nie zawinił. Jeżeli umowa stopy nie oznacza, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie: stopa referencyjna NBP powiększona o 5,5 punktu procentowego (art. 481 § 2). Minister Sprawiedliwości ogłasza tę wysokość w Monitorze Polskim. Obwieszczenie z 8 kwietnia 2026 r. (Monitor Polski z 2026 r. poz. 367) podaje, że od 5 marca 2026 r. odsetki ustawowe za opóźnienie wynoszą 9,25% w stosunku rocznym. Nowszego obwieszczenia w Monitorze Polskim do tego tekstu nie ma.

Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może przekroczyć dwukrotności tej stawki (art. 481 § 2¹). Przy 9,25% pułap wynosi 18,50% w skali roku. Zapis wyższy i tak spada do pułapu (art. 481 § 2²). Postanowienie, które ten pułap wyłącza, nie działa (art. 481 § 2³).

Uwaga: 9,25% to stawka ogłoszona w Monitorze Polskim, nie „inflacja z ostatniego miesiąca". Gdy Rada Polityki Pieniężnej zmieni stopę referencyjną, minister ogłasza nową wysokość. Zanim wpiszesz procent do wezwania, sprawdź aktualne obwieszczenie, nie liczbę z tego artykułu sprzed pół roku.

Przykład. Zaległy czynsz to 2 000 zł, opóźnienie trwa 30 dni, umowa nie oznacza innej stopy. Roczna kwota odsetek ustawowych od tej zaległości to 2 000 zł × 9,25% = 185 zł. Przy liczeniu, w którym rok ma 365 dni, 30 dni daje 185 zł × 30 / 365, czyli 15,21 zł. Ten sam miesiąc przy przykładowym zapisie „100 zł za dzień" wygląda jak 3 000 zł. Różnica nie jest „ostrożnością sądu". Jest tym, że druga kwota nie wynika z art. 481.

Dalsze ściąganie samego długu — wezwanie, które nie przerywa przedawnienia, e-sąd, komornik — jest w tekście o dochodzeniu zapłaty od byłego najemcy. Odsetki są składnikiem tego długu. Nie zastępują ścieżki.

Gdzie kara ma o co się oprzeć

Kara ma sens przy obowiązku, który nie polega na zapłacie. Trzy sytuacje wracają w umowach najmu najczęściej.

Niewydanie lokalu po zakończeniu najmu i niezwrócenie kluczy. To obowiązek niepieniężny: opróżnić i oddać. Karę da się do niego przypiąć. Nie zastępuje ona odszkodowania z art. 18 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie praw lokatorów. Osoba zajmująca lokal bez tytułu prawnego i tak ma co miesiąc płacić odszkodowanie odpowiadające czynszowi, jaki właściciel mógłby dostać z najmu, a gdy to nie pokrywa strat — odszkodowanie uzupełniające. Art. 18 ust. 1 i 2 stosuje się także przy najmie okazjonalnym (art. 19e) i przy najmie instytucjonalnym (art. 19j). Kara za niewydanie i odszkodowanie za zajmowanie bez tytułu to dwa rejestry. Zlanie ich w jedno zdanie „100 zł za dzień za to, że jeszcze mieszka" miesza karę z czynszem, którego już nie ma, i z odszkodowaniem, które ustawa i tak liczy osobno.

Podnajem albo oddanie lokalu osobie trzeciej bez zgody. Zakaz jest obowiązkiem niepieniężnym. Kara może go pilnować, jeśli zgoda i jej brak są w umowie nazwane, a nie domyślne. Samą zgodę, wykrycie i skutki opisuje tekst o podnajmie i osobach nieuprawnionych w lokalu.

Inny obowiązek zaniechania wpisany w umowę — na przykład palenie w lokalu, w którym strony tego zakazały. Znowu: kara stoi przy zaniechaniu, nie przy fakturze. Zwierzę, którego umowa nie zakazuje, takiego zaniechania nie tworzy. Najpierw jest obowiązek. Dopiero potem kara za jego złamanie.

Kwota „za wcześniejsze rozwiązanie umowy", bez wskazania niewykonanego obowiązku niepieniężnego, nie staje się karą umowną przez sam nagłówek. Sąd może przeczytać ją jako coś bliższego odstępnemu albo w ogóle odmówić jej tego skutku, którego właściciel oczekiwał. Tego skrótu nie warto traktować jak sprawdzonego zabezpieczenia.

Sąd może karę obniżyć, a przy konsumencie — zakwestionować

Nawet poprawnie przypięta kara nie jest kwotą, którą sąd przepisuje z umowy bez czytania. Art. 484 § 2 pozwala dłużnikowi żądać zmniejszenia, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo gdy kara jest rażąco wygórowana. Zwrot kluczy dzień po terminie i kara liczona jak wielomiesięczny czynsz to typowy materiał na ten wniosek. Art. 484 § 1 dodaje drugie ograniczenie: odszkodowania ponad karę nie dochodzisz, chyba że umowa wyraźnie na to pozwala. Kto liczy i na karę, i na pełną szkodę, musi to napisać. Kto nie napisze, zostaje przy karze.

Osobny test włącza się, gdy wynajmujesz w ramach działalności, a najemca jest konsumentem i zapisu nie uzgodniliście indywidualnie. Art. 385³ pkt 17 wymienia w razie wątpliwości jako niedozwolone postanowienie rażąco wygórowaną karę umowną nałożoną na konsumenta. Najpierw jednak sprawdzasz, czy w ogóle masz karę umowną. Przy spóźnionym czynszu często odpowiedź brzmi: nie. Przy niewydaniu lokalu odpowiedź może brzmieć: tak, a potem i tak wchodzi miarkowanie i — gdy jest konsument — pytanie, czy kwota jest rażąco wygórowana.

Zapis, który ma przetrwać, nazywa konkretny obowiązek niepieniężny, kwotę, którą da się obronić przy art. 484 § 2, i chwilę, od której kara biegnie. Przy czynszu zostawia odsetki, w granicach art. 481. Miejsce tych zdań w umowie, obok czynszu i kaucji, opisuje tekst o tym, co umowa najmu musi zawierać.

Podsumowanie

  • Art. 483 § 1 pozwala zastrzec karę umowną tylko przy zobowiązaniu niepieniężnym. Spóźniony czynsz tego warunku nie spełnia.
  • Za opóźnienie w zapłacie zostają odsetki. Od 5 marca 2026 r. ustawowe za opóźnienie wynoszą 9,25% w skali roku (Monitor Polski z 2026 r. poz. 367), a pułap to ich dwukrotność, czyli 18,50%.
  • Przy zaległości 2 000 zł i 30 dniach opóźnienia odsetki ustawowe dają 15,21 zł, nie równowartość stawki dziennej z druku.
  • Kara za wypowiedzenie lub odstąpienie, którego jedyną przyczyną jest dług pieniężny, wpada w sprzeczność z art. 483 — tak uchwała SN z 20 listopada 2019 r., III CZP 3/19.
  • Niewydanie lokalu, zwrot kluczy i podnajem bez zgody mogą być obowiązkiem niepieniężnym. Kara i tak podlega obniżeniu (art. 484 § 2) i nie zastępuje odszkodowania z art. 18 ustawy o ochronie praw lokatorów.

Zostaw w umowie karę, którą da się pokazać, z Rent Standard

Martwa stawka dzienna uspokaja do dnia, w którym trzeba ją wpisać do pozwu. Rent Standard układa umowę z elementów, które później da się pokazać: czynsz osobno od opłat, protokół ze zdjęciami, komplet dokumentów przy najmie okazjonalnym i ścieżka sporu, gdy zostaje dług albo lokal nie zostaje wydany. Kara, jeśli w ogóle jest, wisi przy obowiązku, który nie polega na zapłacie.

Sprawdź, jak działa Rent Standard


Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W indywidualnych sprawach oraz w celu weryfikacji aktualnego stanu prawnego skonsultuj się z prawnikiem lub doradcą.